Gözetim Uygulaması

Gözetim belgesi; gözetime tabi malların ithali için İthalat Genel Müdürlüğünce verilen ve/veya onaylanan bir belgedir. Bir anlamda ithalat lisansıdır. Gözetime tabi eşyayı ithal etmek isteyen ithalatçı firmaların, Ticaret Bakanlığı İthalat Genel Müdürlüğüne başvurarak gözetim belgelerini almaları ve söz konusu gözetime tabi ithalatın da bu belgeye göre yapılması esastır.
Gözetim uygulaması, bir eşyanın ithalatı esnasında, yerli üreticilerin zarar görmesini engellemek ve ithalat işleminden kaynaklanacak vergi kayıplarının önlenmesi amacıyla, eşyanın ithalatında üzerinden vergi hesaplanacak kıymet ile ilgili, adet başına asgari bir fiyat belirlenmesi uygulamasıdır.
Gümrük idarelerindeki gözetim işlemleri ve/veya uygulamalarından biri; ithal anında eşyanın kıymetinin söz konusu gözetim tebliğlerinde belirtilen gözetim kıymetinden düşük olması halinde, gözetim kıymetine ulaşmak amacıyla, eşyanın birim kıymeti ile gözetim kıymeti arasındaki farkın “yurt dışı” gider adı altında beyannamede gösterilerek eşya kıymetinin gözetim kıymetine ulaştırıldığı ve ithalat işlemlerinin ise gözetim belgesi olmadan gerçekleştirildiği şeklindedir.
Gözetim uygulaması ithalat esnasında ithal edilecek eşyanın kıymet bedeli, o eşyaya ilişkin idare tarafından belirlenen birim fiyatın altında kaldığı zaman devreye girmektedir.

İthalatta KDV Matrahı

KDV Kanunu’nun “İthalatta matrah” başlıklı 21’inci maddesi ile ithalatta verginin matrahının özetle aşağıda gösterilen unsurların toplamı olduğu belirtilmiştir:
1. İthal edilen malın gümrük vergisi tarhına esas olan kıymeti,
2. İthalat sırasında ödenen her türlü vergi, resim, harç ve paylar,
3. Gümrük beyannamesinin tescil tarihine kadar yapılan diğer giderler ve ödemelerden vergilendirilmeyenler.
Sayılan unsurları daha detaylı olarak ele aldığımızda; “İthal edilen malın gümrük vergisi tarhına esas olan kıymetinin içerisine “mal bedeli”, “navlun” ve “sigorta” bedelleri dahil eşyanın gümrük kıymeti ile “yurt dışı giderler” girmektedir. “İthalat sırasında ödenen her türlü vergi, resim, harç ve paylar” içerisine metinden de açıkça anlaşılabileceği üzere ithalat aşamasında ödenen her türlü vergi, resim, harç, pay ve benzeri ödemeler girmekte, bu durumda da Özel Tüketim Vergisinde olduğu gibi aynı işlem için hem doğrudan gider üzerinden hem de bu gider üzerinden ödenen söz konusu vergiler üzerinden dolaylı olarak olmak üzere iki defa KDV ödenmesi gündeme gelebilmektedir.
Bir diğer unsur olan “Gümrük beyannamesinin tescil tarihine kadar yapılan diğer giderler ve ödemelerden vergilendirilmeyenler” ise beyanname kapsamı “yurt içi gider” kalemlerini belirlemekte ve etkilemekte, gözetim uygulamaları da gümrük kıymetini belirlemeye yönelik olduğu için gözetim uygulamalarının KDV matrahına doğrudan ve dolaylı etkisi bulunmaktadır.

İthalatta Ödenen KDV’nin İndirimi

KDV Kanunu’nun 29/2. Maddesi uyarınca ithal olunan mal ve hizmetler dolayısıyla ödenen katma değer vergisi indirim konusu yapılabilmektedir.
Yine KDV Kanunu’nun 36 ncı maddesi uyarınca Cumhurbaşkanı’nın indirim hakkını kısmen veya tamamen kaldırmaya veya yeniden koymaya ve bu şekilde indirim hakkı kısıtlanan mal veya hizmetleri belirlemeye, süresi içinde iadesi talep edilmeyen ve indirim yoluyla giderilmek üzere sonraki dönemlere devrolunan katma değer vergisinin gelir veya kurumlar vergisi matrahının tespitinde gider olarak yazılmasına imkân vermeye, iade talebinde bulunulabilecek asgari tutarı belirlemeye yetkisi bulunmaktadır.
24.11.2023 tarih ve 32379 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 7846 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla ithalatta gözetim ve korunma önlemi uygulamaları kapsamında ödenen KDV’nin indirim hakkı, KDV Kanunu’nun 36 ncı maddesince tanınan yetkiye istinaden 24.11.2023 tarihinden itibaren kaldırılmıştır.
Düzenleme metninin aşağıdaki şekilde olduğunu görmekteyiz:
“MADDE 1- (1) İthalatta gözetim uygulanması hakkında ilgili mevzuat uyarınca, gözetim uygulamasına tabi tutulan mallara ilişkin gümrük beyannamelerinde beyan olunan ve tevsik edilemeyen tutarlar ile bu tutarlar nedeniyle doğan ve katma değer vergisi matrahına dahil olan her türlü vergi, resim, harç ve paylar dolayısıyla ödenen katma değer vergisinin indirim hakkı kaldırılmıştır.
(2) İthalatta korunma önlemleri uygulanması hakkında ilgili mevzuat uyarınca korunma önlemi olarak uygulanan gümrük vergisi ve/veya ek mali mükellefiyetler, ithalatta haksız rekabetin önlenmesi hakkında ilgili mevzuat kapsamında uygulanan dampinge karşı vergi ve telafi edici vergiler ile bu tutarlar nedeniyle doğan ve katma değer vergisi matrahına dâhil olan her türlü vergi, resim, harç ve paylar dolayısıyla ödenen katma değer vergisinin indirim hakkı kaldırılmıştır.”
Madde kapsamında gözetim uygulamasına yönelik ilk fıkrayı ele aldığımızda; düzenleme ile ithal anında eşyanın kıymetinin söz konusu gözetim tebliğlerinde belirtilen gözetim kıymetinden düşük olması halinde, gözetim kıymetine ulaşmak amacıyla, eşyanın birim kıymeti ile gözetim kıymeti arasındaki farkın “yurt dışı” gider adı altında beyannamede gösterilerek eşya kıymetinin gözetim kıymetine ulaştırılması amacıyla gümrük beyannamelerinde beyan edilen ancak belgelendirilmeyen giderler ile bu tutarlar nedeniyle doğan her türlü vergi, resim, harç ve paylar dolayısıyla ödenen KDV’nin indirime konu edilemeyeceği hükme bağlanmıştır.
Katma Değer Vergisi Kanunun 58 inci maddesine göre, mükellefin vergiye tabi işlemleri üzerinden hesaplanan Katma Değer Vergisi ile mükellefçe indirilebilecek Katma Değer Vergisi, Gelir ve Kurumlar Vergisi matrahlarının tespitinde gider olarak kabul edilmez. Bu maddenin mefhumu muhalifinden indirilemeyecek kama değer vergisinin mükellefçe Gelir ve Kurumlar Vergisi matrahlarının tespitinde gider olarak kabul edileceği anlamı çıkarılmaktadır. Bu sebeple gözetim uygulamasına tabi tutulan mallara ilişkin gümrük beyannamelerinde beyan olunan ve tevsik edilemeyen tutarlar ile bu tutarlar nedeniyle doğan ve katma değer vergisi matrahına dahil olan her türlü vergi, resim, harç ve paylar dolayısıyla ödenen katma değer vergisinin gider veya maliyet olarak dikkate alınması gerekmektedir.
Vergi Usul Kanununun 262 inci maddesi uyarınca, iktisadi kıymetin (emtia hariç) iktisap edilmesi veya değerinin artırılması ile ilgili olan özel tüketim vergisi, indirilemeyecek katma değer vergisi, banka ve sigorta muameleleri vergisi ile kaynak kullanımını destekleme fonunu maliyet bedeline ithal etmekte veya genel giderler arasında göstermekte mükellefler serbesttirler.
Buna göre, emtia (stoklar) ile ilgili indirilemeyen KDV’nin stokların maliyetine dahil edilmesi zorunludur. Bunlar satışa bağlı olarak satılan mal maliyetinin içinde kazancı düşürecek ve vergi matrahını bu yolla etkileyecektir. Diğer iktisadi kıymetlerde (makine teçhizat vs.) ise serbesti devam ettiğinden bunlarla ilgili indirilemeyen KDV isteğe bağlı olarak gider veya maliyet olarak dikkate alınabilecektir.

İthalatta Gözetim Uygulamasından Kaynaklı İndirilemeyecek KDV’nin Tespiti

Örnek 1: İthalatta gözetim uygulaması kapsamında ithal edilen (A) mallına ilişkin gümrük giriş beyannamesi bilgileri aşağıdaki gibidir.

Mal bedeli : 2.000.000 TL
Gözetim bedeli : 500.000 TL
Gümrük Vergisi(%10) : 250.000 TL
Ödenecek KDV (%20) : 550.000 TL

24.11.2023 tarih ve 32379 sayılı Resmi Gazetede yayımlanan 7846 sayılı Cumhurbaşkanı Kararıyla ithalatta gözetim ve korunma önlemi uygulamaları kapsamında ödenen KDV’nin indirim hakkı, KDV Kanunu’nun 36 ncı maddesince tanınan yetkiye istinaden 24.11.2023 tarihinden itibaren kaldırılmıştır.

İndirilemeyecek KDV Hesaplama

Gözetim bedeli : 500.000 TL * %20
Gümrük Vergisi(%10) : 250.000 TL*%10*%20
İndirilemeyecek KDV : 105.000 TL

Yukarıda, beyan olunan ve tevsik edilemeyen tutarlar (gözetim bedeli) ile bu tutarlar nedeniyle doğan ve KDV matrahına dâhil olan gümrük vergisi dolayısıyla ödenen KDV hesap edilmiştir. Burada gözetim bedeli+gümrük vergisinin gözetim bedeline isabet eden kısmının toplanması suretiyle elde edilen 525.000 TL üzerinden yüzde 20 KDV oranı uygulanmak suretiyle de indirilemeyecek KDV hesaplanması mümkündür.

Örnek 2: Yukarıdaki örnekte gözetim uygulamasına tabi eşyanın emtia ya da sabit kıymet olması durumunda yapılacak muhasebe kayıtları aşağıdaki gibi olacaktır.

Muhasebeleştirme (Emtia)

159 Verilen Sip. Av. (Mal Bedeli) 2.000.000
159 Verilen Sip. Av. (GV) 250.000
159 Verilen Sip. Av. (İndirilemeyecek KDV) 105.000
191 İndirilecek KDV 445.000
320 Satıcılar 2.000.000
320 Satıcılar(Gümrük Müd.) 750.000

Muhasebeleştirme (Sabit Kıymet)
159 Verilen Sip. Av. (Mal Bedeli) 2.000.000
159 Verilen Sip. Av. (GV) 250.000
770 Gen. Yön. Gid. (İndirilemeyecek KDV) 105.000
191 İndirilecek KDV 445.000
320 Satıcılar 2.000.000
320 Satıcılar(Gümrük Müd.) 750.000

Sonuç

Karar ile ithalatta ticaret politikası önlemleri kapsamında yer alan gözetim ve korunma önlemleri içeriği tedbirlerden doğan KDV’nin indirim hakkı kaldırılmış oldu. İthalatçıları önemli ölçüde ilgilendiren bu düzenleme ile hem anılan önlemler kapsamı ödenen KDV tutarı net maliyet hâline gelerek mali yük arttı hem de firmalar üzerinde iş gücü açısından yeni bir sorumluluk meydana geldi.
İthalatta gözetim uygulanması hakkında mevzuat uyarınca, gözetim uygulamasına tabi mallara ilişkin gümrük beyannamelerinde beyan olunan ve tevsik edilemeyen tutarlar ile bu tutarlar nedeniyle doğan ve KDV matrahına dâhil olan her türlü vergi, resim, harç ve paylar dolayısıyla ödenen KDV’nin KDV beyanları ve emtia halinde maliyet hesaplamalarında önemli hale gelmesinden dolayı uygun departmanca indirilemeyecek KDV’nin tespit edilmesi ve kayıtların buna göre düzenlenmesi gerekmektedir.
Ayrıca, indirilemeyecek KDV matrahının belirlenmesinde sadece belgelendirilemeyen yurt dışı gider (ya da gözetim farkı) beyanının esas alınmaması, gümrük vergisi matrahına dahil olan tüm unsurlara ilişkin olarak gümrük beyannamesi ile beyan edilen ancak belgelendirilemeyen giderlerin indirilemeyecek KDV kapsamına alınması gerekmektedir.

Bilal SIRÇA
Yeminli Mali Müşavir